Istočno Sarajevo je izraslo tiho, iz potrebe čovjeka da iščupane korijene ponovo poveže sa zemljom i negdje ostane. Da nešto sačuva i nekome pripada.
Istočno Sarajevo izraslo je iz sudbina ljudi koji su, krenuvši u neizvjesnost i bespovrat, na praznom prostoru podizali grad koji je dublji od kamena od kojeg je sazidan.
I zato ovaj grad nisu najprije činile zgrade, nego imena. Ljudi koji su živjeli skromno, u tišini stvarali, učili druge i tiho vjerovali da svaki njihov trud ima smisla, čak i onda kada ga niko ne čuje i ne vidi.
Danas njihova imena nose ulice koje pričaju o čovjeku, djelima, vremenu i vrijednostima koje su nadživjele i njega i vrijeme u kojem je živio.
Upravo zato pokrećemo seriju tekstova posvećenu znamenitim ličnostima čija imena žive na kartama Istočnog Sarajeva. Svakim novim tekstom vraćamo im život i podsjećamo na vrijednosti koje su nosili i čuvamo od zaborava ono što je dio našeg zajedničkog nasljeđa.
Aćim Radulović — trgovac, solunski dobrovoljac i četnički vojvoda
Aćim Radulović, poznatiji kao Aćim Babić, rođen je 1886. godine u selu Kusače, kod Han Pijeska.
Aćim je učestvovao u balkanskim ratovima u četničkim jedinicama Voje Tankosića, gdje je stekao svoja prva ratna iskustva. Na Vidovdan 1914. godine, tokom narodnog zbora u Han Pijesku, austrougarski žandarmi pokušali su da prekinu okupljanje nakon vijesti o smrti prestolonasljednika Ferdinanda u Sarajevu. Kada su mu naredili da prekine kolo, Aćim je kratko odgovorio: „Pas bio pa poginuo.“ Nakon ovih riječi uslijedio je neuspjeli pokušaj hapšenja.
Poslije toga prelazi u Srbiju, u Bajinu Baštu, gdje se priključuje Zlatiborskom četničkom odredu. Pošto ga nisu mogli uhvatiti, žandarmi hapse članove porodice Radulović, žene, djecu i starce, kako bi ga natjerali da se preda. Kada je saznao za ultimatum, Aćim okuplja svoju grupu i tokom noći prelazi u Bosnu. Preko planine Bature stiže do Han Pijeska i posljednjeg dana ultimatuma sa svojim ljudima upada u naselje i oslobađa sve zatvorene Srbe iz zatvora. Tokom Prvog svjetskog rata obavljao je dužnost komandanta bataljona.
Aćim Babić bio je pripadnik Dobrovoljačkog odreda vojvode Vuka. Po završetku rata, kao dobrovoljac dobio je zemlju koja mu je dodijeljena kao nagrada za učešće u borbama.
Nakon rata vratio se u Han Pijesak, gdje je nastavio da razvija svoje poslove. Sticao je bogatstvo od šuma i pilana, ali i kafana koje su se nalazile u Han Kramu, Han Pijesku, Romaniji.
Početak ustaničkih aktivnosti 1941. godine
Nakon raspada Jugoslovenske vojske, 26. aprila 1941. godine kroz Han Pijesak, na putu ka Ravnoj Gori prošao je pukovnik Dragoljub Mihailović sa svojom grupom. Na području Han Pijeska vodili su prve gerilske akcije protiv njemačkih jedinica. Istog dana u poslijepodnevnim časovima stigli su u selo Kusače, gdje su prenoćili.
Tom prilikom Aćim je dobio prva uputstva od Mihailovića. Već u julu počeo je da organizuje kurire preko kojih je od Mihailovića dobijao dalje instrukcije za pripremu i vođenje ustanka, u cilju usklađivanja sa ustaničkim pokretom u Srbiji.
Prve jedinice oformio je u Kusačama 12. jula. Izvodio je diverzije na prugrama i sa svojim borcima prestretao ustaše.
Dvanaestog jula u Kusačama oformio je prve jedinice, zatim je izvodio diverzije na prugama i sa borcima presretao ustaše. Povezivao je različite ustaničke grupe na području regiona, a zahvaljujući svom uticaju i organizaciji, vremenom se nametnuo kao jedan od glavnih vođa ustaničkog pokreta u Istočnoj Bosni.
Oslobađanje Han Pijeska
Prvi veći oružani sukob sa ustašama dogodio se 9. avgusta, kada su ustanici oslobodili Han Pijesak. Tom prilikom zarobljene su dvije satnije 4. domobranske bojne vojne Krajine, kao i dvije očuvane kompozicije putničkih vozova sa dvije lokomotive. Zahvaljujući tome, ustanici u istočnoj Bosni bili su jedini na prostoru bivše Kraljevine Jugoslavije koji su raspolagali sopstvenom željeznicom. Vozovi su saobraćali na liniji Han Pijesak – Pjenovac – Žeravice – Olovske Luke.
Oslobađanjem Han Pijeska ustanici su došli i do značajne količine oružja. Već narednog dana jedinice sa planine, uz pomoć braće Čelonje, oslobodile su Vlasenicu. Nakon uspostavljanja vlasti, po uzoru na predratnu žandarmeriju, ustanici su se rasporedili i zauzeli položaje u pravcu Zvornika, Tuzle, Kladnja, Olova, Vareša i Knežine, gdje su organizovali odbranu.
Aćim sa pukom u oslobođenoj Vlasenici avgusta 1941. godine.
Milićki bataljon formira je nakon oslobađanja Vlasenice i Milića. Za njegovog komandanta postavljen je Rajko Vuković Čelonja. U međuvremenu Pero Đukanović sa Kravičkim odredom 15. avgusta oslobodio je Drinjaču.
Nekoliko dana kasnije, 18. avgusta, snage pod komandom Aćima Babića, Radivoja Kosorića, Pera Đukanovića i Jezdimira Dangića oslobodile su Srebrenicu, dok je 19. avgusta pod komandom Dangića oslobođen i Bratunac. Ubrzo je uslijedila i borba na Polomu, gdje su četnici zaplijenili veću količinu municije i dva brdska topa sa granatama. Pošto su topovi bili bez nišana, poslati su prema Han Pijesku, dok su se ustaške snage povukle u Zvornik.
Formiranje Glavnog štaba u Istočnoj Bosni
Dolaskom majora Jezdimir Dangić iz Srbije i nakon zauzeća Srebrenice, on preuzima vođstvo nad ustankom. U Milićima je 20. avgusta 1941. godine formiran Glavni štab četničkih odreda za istočnu Bosnu. Naredbom iz avgusta Dangić je postavljen za glavnokomandujućeg, dok je Aćim Babić imenovan za glavnog četničkog vojvodu. U sastav štaba ušli su i kapetan Sergije Mihajlović kao načelnik štaba i Pero Đukanović. Dolaskom Dangića uspostavljena je jača veza sa Ravna Gora, najprije putem kurira, a kasnije i preko radio-stanice.
Ustanici su pjevali vojvodi Aćimu Babiću:
Oj Aćime sokolovo krilo,
Da te nije, šta bi s’ nama bilo…
U oslobađanju Rogatice 24. oktobra 1941. godine, Aćimovi odredi su, zajedno sa odredima Radivoja Kosorića i Mića Stanara, činili okosnicu srpskih ustaničkih snaga.
On je obavljao dužnost predsjednika Privremene uprave istočne Bosne, poznate kao „Vlada Istočne Bosne“, sve do januara 1942. godine, dok je funkciju komandanta vojske vršio Jezdimir Dangić.
Narod ga je još od početka ustanka nazivao vojvodom. Zvanje vojvode zvanično je stekao 17. avgusta 1941. godine, kada je proglašen za „prvog gorskog vojvodu“. U decembru iste godine dodeljeno mu je i zvanje „vojvoda kusački“.
Odnosi između Dangića i Babića i hapšenje Aćima
Postavljanjem majora Jezdimira Dangića za vođu ustanka krajem avgusta 1941. godine došlo je do nezadovoljstva dijela naroda na području istočne Bosne. Mnogi su smatrali da je Aćim Babić jedini prirodni vođa ustanka u tom kraju, jer je od samog početka imao veliki ugled među ustanicima i narodom.
Neslaganja između Dangića i Babića postepeno su se produbljivala. Babić je bio skloniji saradnji sa malobrojnim partizanskim odredima, što je Dangiću smetalo. Zbog toga je, prema nekim svjedočenjima, Dangić u početku preko kapetana Momčilovića širio klevete o Babiću kako bi umanjio njegov ugled.
Kapetan Milorad Momčilović pored ostalog piše:
„To je beli seljak sa moralnim kvalifikacijama ispod nule. Ima odrasle sinove i kćeri (do 40 godina) a ima metresu. Pije po sedam litara rakije dnevno i kadgod se ne trezni nedeljama i tad je potpuno neuračunljiv. Jednom ga je žena pijanog kod metrese istukla. Inteligencija nikakva. Prvi je počeo da pljačka sa sinovima zajedno. Iz njegove porodice niko nije u borbi učestvovao. Za vođu se nametnuo kao bogat čovek i bivši istaknuti zemljoradnički partijaš. Kod ljudi mu je išlo u prilog što je odobravao osustvo i pljačku. Kukavica kakav se može zamisliti. Nikad nije bio bliže položaju od 30 km.“
Veće nesuglasice u komandovanju izbile su u decembru 1941. godine. Prema svjedočenju Pere Đukanovića, Dangić je tada, uz posredovanje kapetana Bogdana Dakića i Ćukovića, pokušao da ukloni Babića sa položaja. Oni su krajem decembra došli u Vlasenicu i uručili mu poruku da treba da otputuje u Beograd, gdje bi navodno bio predstavnik srpskog naroda na tajnom sastanku sa vladom Nedića.
O podvali Babiću Đukanović piše:
„Jednog dana pri koncu decembra 1941. godine stignu kapetan Ćuković i Bogdan Dakić u Vlasenicu. Salete Aćima da ide sa njima u Beograd, jer traži srpska vlada jednog čoeka iz istočne Bosne koji će prestavljati ustanak i na koga se vlada more osloniti, u davanju pomoći u rani, odjeći, obući, odijelu, oružju, municiji i novcu. Taj čoek treba da dođe u Beograd, upozna se sa vladom i ovjeri svoj potpis, a mora imati i svoga prestavnika u Beogradu, koga će on opunomoćiti da može u ime njega prestavljati komandanta ustanka. Pogotovu što ide gola i ladna zima. Dobace Aćimu da bi to učinili njike dvojica, ali oni ne prestavljaju ustanak. Aćim, naivčina i pohlepan na karijeru i položaj, dosta ovo svati za ozbiljno.“
Hapšenje, zatočeništvo i pogibija Aćima Babića
Vjerujući u istinitost poziva, Babić je odlučio da krene u Beograd. Sa sobom je poveo Dušana Čolovića, čovjeka od povjerenja. Putovali su preko slobodne teritorije do Loznice, gdje su ih njemačke vlasti uhapsile. Sprovedeni su u Šabac, a zatim 10. januara 1942. godine u logor Banjica u Beogradu.
U logoru su u početku bili smješteni u prizemlju, u sobi broj 6, zajedno sa generalom Gligorijem Jovanovićem i beogradskim advokatom Aleksandrom Trifuncem. Dana 20. januara 1942. godine prebačeni su na drugi sprat, u sobu broj 63, gdje su bili sa istoričarem Vasom Čubrilovićem i Svetom Protićem. Iz logora su pušteni u junu 1942. godine.
Nakon puštanja, Dušan Čolović se vratio u Bosnu, dok je Babić ubrzo ponovo uhapšen i vraćen u logor Banjica. Iz logora je uspio da pobjegne u oktobru 1944. godine. Međutim, nakon povratka u istočnu Bosnu, uhapsilo ga je Okružno povjereništvo OZN-e za birčanski okrug. Nedugo zatim je ubijen. Prema jednom kazivanju, ubijen je na putu za Tuzlu, dok druga verzija navodi da je likvidiran po dolasku u tuzlanski zatvor.
Ulica Aćima Babića u Sokocu
Ime vojvode Aćima Babića danas nosi jedna od ulica u Sokolac. Tako ova opština čuva sjećanje na narodnog heroja koji je svojim djelima ostavio trag u istoriji ovog kraja i čije se ime i danas izgovara sa poštovanjem.
